Men, Women & Children

Vừa xem bộ phim này ngày hôm qua (29/7/2015). Hình như đây là lần chiếu đầu tiên trên HBO. Thực sự là một bộ phim hấp dẫn, lôi cuốn. Tôi nghĩ các bậc cha mẹ có con ở tuổi teen nên bỏ chút thời gian xem bộ phim này.

Về mặt doanh thu, bộ phim là một thất bại thảm hại, chỉ thu về khoảng 2 triệu so với 16 triệu USD kinh phí bỏ ra. Các nhà phê bình phim cũng chỉ ra rằng bộ phim "quá đa cảm và sáo rỗng". Bỏ qua các điều đó, ta nói về nội dung bộ phim và một số liên hệ mà các tác giả muốn hướng đến.

Men, Women & Children đã cố gắng trả lời câu hỏi "Những đứa trẻ lớn lên trong thời đại internet sẽ như thế nào?". Đây là một chủ đề khá hấp dẫn. Các tác giả vẽ lên một bức tranh thực tế về công nghệ mới ảnh hưởng đến lớp trẻ như thế nào. Bộ phim cho thấy một thực tế mà mọi người không muốn nghĩ đến. Ta có thể tự nhủ rằng đó chỉ là "phim" thôi mà, nhưng tôi nghĩ chúng ta nên thực tế hơn. Tôi tự hỏi tại sao có rất ít phim ảnh, nghiên cứu, thống kê, bài giảng... về đề tài này.

Xuyên suốt nội dung, bộ phim cũng đề cập đến tác phẩm "Pale Blue Dot" (Chấm xanh mờ nhạt) của nhà thiên văn học, vũ trụ học người Mỹ Carl Sagan.

Tác phẩm này đề cập đến sự kiện ngày 14 tháng 2 năm 1990, sau khi tàu thăm dò không gian Voyager I vượt qua sao Hải Vương và sao Diêm Vương, các máy chụp hình trên tàu được lệnh quay ngược lại và chụp một loạt ảnh. Đây là loạt ảnh "chân dung" đầu tiên về Hệ Mặt trời của chúng ta, những hình ảnh này cho ta biết được rằng từ ngoài nhìn vào thì Hệ Mặt trời sẽ như thế nào, rằng Trái Đất của chúng ta trông ra sao từ khoảng cách 6,5 tỷ km.

 

Trái Đất nhìn từ khoảng cách 6,5 tỷ km chỉ là một chấm xanh mờ nhạt.
Chúng ta nhìn thấy những luồng sáng thẳng là do ảnh hưởng các hiệu ứng từ việc chụp quá gần Mặt trời.

Đến ngày 12 tháng 9 năm 2013, các nhà khoa học Mỹ đã xác nhận tàu thăm dò Voyager 1 của NASA đã ra khỏi Hệ Mặt trời, đánh dấu sự kiện lần đầu tiên một phi thuyền thám hiểm của loài người đi xa được như vậy.

"Nhìn từ khoảng cách xa xôi này, Trái đất chẳng có vẻ gì là đặc biệt đáng để tâm đến. Nhưng đối với chúng ta, nó hoàn toàn khác. Hãy xem lại cái dấu chấm đó. Nó là nơi này đây. Cái chấm đó là mái nhà. Cái chấm đó chính là chúng ta. Tất cả mọi người bạn yêu, tất cả những người bạn biết, tất cả những người bạn nghe nói, tất cả con người từ cổ đại đến bây giờ đã sống và đã chết ở trên đó. Những niềm vui và nỗi buồn, những đau khổ và hạnh phúc, những thợ săn và con mồi, những anh hùng và kẻ hèn hạ, những thợ xây và kẻ phá hoại, những ông vua và kẻ chăn cừu, những cặp tình nhân và kẻ thù, những người mẹ và những đứa con, những nhà bác học và kẻ ngu ngốc, những kẻ tham nhũng và người chính trực, những kẻ tội đồ và những vị thánh, những giáo chủ và tín đồ sùng đạo, những kẻ ngông cuồng và người vĩ đại... tất cả lịch sử của loài người đã và đang sống ở đó, trên một chấm bụi lơ lửng trong một dải nắng Mặt trời...

Trái đất là một sân khấu rất nhỏ trong một khán đài vũ trụ rộng lớn. Hãy nghĩ đến những con sông máu tuôn tràn bởi những tên tướng lãnh và những tên hoàng đế, để trong vinh quang và chiến thắng bọn họ có thể trở thành những bậc bá chủ nhất thời của một phần cực nhỏ của một dấu chấm. Hãy suy nghĩ về những tàn ác không ngừng đến từ những cư dân của một góc trong cái điểm ảnh cực tiểu đó lên trên các cư dân chẳng khác gì họ mấy ở một cái góc khác của điểm ảnh.

Sự thường xuyên nhầm lẫn của họ như vậy đấy. Họ giết nhau hăm hở như thế đấy, lòng hận thù của họ sôi sục như vậy đấy. Những hành xử ra vẻ của chúng ta, tưởng tượng sự quan trọng về mình của chúng ta, cái ảo tưởng rằng chúng ta có một vị trí đặc quyền nào đó trong vũ trụ, hoàn toàn đã bị cái dấu chấm mờ nhạt này thách thức.

Hành tinh của chúng ta là một hạt bụi cô đơn trong vũ trụ lớn lao bị bóng tối bao trùm. Trong sự mờ nhạt tầm thường của chúng ta - nằm trong tất cả cái sự bao la vũ trụ này - không một dấu hiệu gì cho thấy sẽ có sự trợ giúp đến từ một nơi nào khác để cứu chúng ta khỏi chính mình.

Cho đến tận ngày nay, Trái đất là thế giới duy nhất được biết dung chứa sự sống. Không nơi nào khác có cả, ít nhất là trong tương lai gần, để loài người chúng ta có thể đi tới. Dù muốn hay không, trong lúc này đây, Trái đất là nơi duy nhất mà chúng ta thiết lập nền tảng của chính mình. Có lẽ không còn minh chứng nào rõ rệt hơn về sự điên rồ tự phụ của con người bằng cái hình ảnh xa tít này của cái thế giới nhỏ xíu của chúng ta. Với tôi, nó nhấn mạnh trách nhiệm của chúng ta để đối xử tử tế với nhau hơn, giữ gìn và trân trọng cái chấm xanh mờ nhạt đó, mái nhà duy nhất mà chúng ta từng biết đến." 

Đó là những phụ đề khi bộ phim kết thúc. Và tôi nghĩ vì thế mà nó bị gán cho là "đa cảm và sáo rỗng"!

Tiếng trống trường

Tiếng trống trường
Chử Văn Long

                                Có cả cuộc đời rồi bỗng nhớ
                        Những đoạn đường xa lắc tuổi thơ đi
                        Bàn chân nhỏ băng qua đồng qua ruộng
                        Tiếng trống trường giục giã những mùa thi.

                        Vừa mới đó đã bao năm cách biệt
                        Bạn bè ơi! Giờ ở những nơi đâu
                        Nghe tiếng trống sao chẳng về tụ lại
                        Giữa sân trường ríu rít nắm tay nhau.

                        Sao chẳng thể thêm lần gặp nữa
                        Ngồi chung bàn chung ghế như xưa
                        Lại hồi hộp ngó bảng đen phấn trắng
                        Cho mắt nhìn thắm lại chút ngây thơ.

                        Sao chưa đến tìm nhau bè bạn
                        Bao năm ròng trọ học thổi cơm chung
                        Hãy ngồi lại thêm một lần so đũa
                        Nghe tiếng cười trai gái rộn quanh mâm.

                        Sao chẳng thể cùng về thăm thầy cũ
                        Thăm cái trống da trâu thay bọc đã bao lần
                        Giờ mới biết từng hồi trống ấy
                        Làm tóc thầy từng sợi bạc thêm nhanh.

                        Có cả cuộc đời rồi sẽ nhớ
                        Những đoạn đường xa lắc tuổi thơ đi
                        Và cho đến bao giờ không biết nữa
                        Tiếng trống trường vẫn giục những mùa thi.

Lời bình của Nguyễn Mậu Hùng Kiệt
Vâng! “Có cả cuộc đời rồi bỗng nhớ/ Những đoạn đường xa lắc tuổi thơ đi”. Tôi không lý giải được tại sao mình lại thích những câu thơ đó đến như thế! Để rồi cứ mỗi lần nghe tiếng trống tựu trường lại nhẩm đọc và tha thiết nhớ về một thời áo trắng dấu yêu.

Có lẽ, “tiếng trống trường giục giã” của đời thực đã khơi nguồn cảm hứng và làm cho người thơ “bỗng nhớ”, nhớ da diết cái thuở chung trường, chung lớp, chung những vui buồn học trò. Vẫn biết tuổi thơ không trở lại và người thơ đã “có cả cuộc đời rồi”, thế mà Chử Văn Long vẫn mở một lối về cho nỗi nhớ. Hiển hiện trên trang thơ của anh là một nỗi khát thèm được sống lại “thêm một lần nữa” những gì tuổi thơ đã trải.

Tôi có cảm giác bài thơ được viết liền mạch trong một xúc cảm dào dạt, tuôn chảy tự nhiên, không câu nệ ngôn từ hay cách cấu tứ. Anh không cố tình tái hiện những gì đã thành kỷ niệm nên hình ảnh thơ chỉ là những ảo ảnh hiện về trong nỗi niềm tiếc nhớ đến khôn nguôi.

Nhớ đến quay quắt “Những đoạn đường xa lắc tuổi thơ đi/ Bàn chân nhỏ băng qua đồng qua ruộng/ Tiếng trống trường giục giã những mùa thi” đã làm dội lên lên trong anh ước muốn được gặp lại bạn bè, được về thăm thầy cũ sau bao năm cách biệt. Dường như anh ý thức được cái điều chỉ “vừa mới đấy” thôi mà giờ đã thành điều không thể nên tiếng thơ ray rứt đến quặn lòng. Những khổ thơ liên tiếp nhau đều bắt đầu bằng nghi vấn: “sao chẳng về tụ lại”, “sao chẳng thể thêm lần gặp nữa”, “sao chưa đến tìm nhau bè bạn”, “sao không thể cùng về thăm thầy cũ”...  mà như thấm nỗi đau của người trong cuộc. Và đằng sau những câu hỏi tu từ ấy là cả một nỗi niềm.

 Thì ra, tiếng trống ấy bao năm rồi vẫn còn giục giã trong anh. Và cứ thế anh khát thèm thêm lần gặp nữa để được “ngồi chung bàn chung ghế như xưa/ Lại hồi hộp ngó bảng đen phấn trắng/ Cho mắt nhìn thắm lại chút ngây thơ”. Người thơ còn muốn gọi về cả những tháng ngày “trọ học thổi cơm chung” để  “ngồi lại thêm một lần so đũa/ Nghe tiếng cười trai gái rộn quanh mâm”. Có thể nói, một chút buồn nhớ đã làm cho tiếng thơ thật đến nao lòng. Cũng được viết với mạch cảm xúc ấy song ta có cảm giác như Chử Văn Long đã để người thơ làm chủ tình cảm, nhận ra chân giá trị của “từng hồi trống” vang lên từ “cái trống da trâu thay bọc đã bao lần” mà hơn một lần cảm được ơn sâu người thầy cũ: “Giờ mới biết từng hồi trống ấy/ Làm tóc thầy từng sợi bạc thêm nhanh...”

Như một hồi trống dài được nhắc lại bằng đôi ba tiếng rành rõ, bài thơ  khép lại bằng đôi câu: “Có cả cuộc đời rồi sẽ nhớ/ Những đoạn đường xa lắc tuổi thơ đi”. Phải chăng đó là sự lặp lại cần thiết để khẳng định một điều đã thành quy luật cuộc đời? Và tôi bỗng nhớ mấy câu thơ của Nguyễn Duy:
Tuổi thơ nào cũng sẽ hiện ra thôi
 Dù chúng ta cứ việc già nua tất
 Xin thương mến đến tận cùng chân thật
 Những miền quê gương mặt bạn bè...

Em và Mưa

Em đến

như là cơn mưa

ngày vào mùa Hạ

buổi chiều và gió

thấp thoáng dáng em.

Đêm mưa

em đã về chưa

hoa phượng vừa nở

tiếng ve giao mùa

hoàng hôn tiễn đưa.

Anh chờ

những ngày mưa bay

tim anh thinh lặng

những ngày vàng nắng

anh mong mưa rơi

……….........

như em đã tới

nơi chỉ riêng anh.

(USA - Tháng 5/2015)

Người xưa cảnh tỉnh

"Người xưa cảnh tỉnh" là một mục trong blog của Vương Trí Nhàn - nhà nghiên cứu văn hóa, văn học, phê bình văn học Việt Nam. Mục này tập hợp những bài viết của cha ông chúng ta cảnh tỉnh về những thói hư tật xấu khó bỏ của người Việt. Xin phép được trích một bài trong số đó. Các bạn có thể xem thêm trên blog của ông.

Không ai hết lòng với ai

   Tôi xem trong xứ ta tính người đổi nhiều lắm, tục tốt ít ưa, tục quấy hay thích. Tục tốt là thương yêu nhau, thấy ai mạnh thì vui, thấy ai khổ thì thương. Còn quấy là ganh hiền ghét nhỏ, dèm phải đua quấy (1), thấy ai giỏi hơn, giàu hơn sang hơn thì không ưa, thấy ai dở hơn, nghèo hơn, hèn hơn mình thì khinh bạc chê bai; những điều quấy như vậy xem ra tiệm (2) đủ gần hết.

    Coi ra cho kỹ thì ai lo phận nấy, ai chẳng cần ai, sang với nghèo đãi nhau không hậu tình.

    Tệ nạn mỗi ngày mỗi thêm, làm sao cho khỏi bị người các nước khác khinh khi. Cũng bởi vì mình ở với nhau còn không phải không tốt thay, hà huống gì với nước khác, bảo người vì mình sao đặng?

(1) đua quấy là hùa theo điều xấu

(2) tạm

 Lương Dũ Thúc

 Nông cổ mín đàm 1901

 

Tham lợi dẫn đến vô cảm

      Chứng bệnh [tham lam] ấy, người các nước tuy có ít nhiều, nhưng người nước ta 25 triệu ai nấy cũng có.

      Tục ngữ có câu: “Cơm ai đầy nồi nấy”, lại có câu “thử thân bất độ, độ hà thân” (1), lại có câu rằng “Con vua vua dấu con chấu chấu yêu”.

     Đọc bấy nhiêu lời thì biết rằng trong ruột người nước ta viết dọc viết ngang, vạch xuôi vạch ngược chỉ có một chữ tham; mà ở trong chữ tham chỉ có vài nét lợi riêng là vừa hết bút mực.

(1) thân này không cứu vớt thì cứu vớt thân nào?

Phan Bội Châu   

 Việt Nam quốc sử khảo, 1908

Không biết hợp quần

     Người ngoại quốc coi thường dân ta, họ nói rằng "không có nổi một đoàn một nhóm nào từ ba người trở lên"; câu nói đó thoạt mới nghe tưởng là quá đáng, nhưng xét cho đến tình hình xã hội tinh thần dân chúng thì thấy tan tan tác tác, rạc rạc rời rời, ghét nhau, ngờ nhau, ai lo thân nấy, bảo rằng không có nổi một đoàn một nhóm ba người thật bụng với nhau, thật cũng chẳng oan.

 Phan Bội Châu

 Cao đẳng quốc dân, 1928

 

Ích kỷ và khôn vặt

    Cái tật ích kỷ vốn là một thứ hay lây. Trông thấy những v­ườn hoa cây cảnh ở sân nhà trư­ờng hay ở nơi đền chùa, hoặc cạnh đư­ờng đi lối lại, đã không biết giữ gìn để làm một cái cảnh vư­ờn chung thì chớ, nhiều ng­ười lại còn đang tay bẻ tàn bẻ hại, để đem về nhà mà chơi thích chí lấy một mình.

    Cái chứng ích kỷ đã mọc ra, đến lúc lớn lên thành ra một ngư­ời đi đến đâu phá huỷ đến đấy.

     Cũng vì lẽ đó mà dân An Nam không mấy khi có được cảnh vui chung (1), ai có muốn chơi cảnh thì lại phải xây một vài cái bể cạn hay là bầy mư­ơi lăm cái chậu con để làm một khu vui riêng mà không chung chạ với ai cả.

    Dần dần nảy ra một cái tư­ tư­ởng đáng cư­ời, đáng khinh, đáng ghét, đáng sợ là hai chữ ích kỷ, mà một câu “ăn cỗ đi trư­ớc lội n­ước đi sau “đủ vẽ hết đ­ược ruột gan.

(1) tức là không có các loại công viên hoặc khu giải trí công cộng

 Nguyễn Đỗ Mục

 Đông dư­ơng tạp chí, 1914

Chỉ biết cạnh tranh trong những việc tầm thường, lặt vặt

    Cạnh tranh là một cái tính phổ thông của nhân loại, những bậc danh nhân kiệt sĩ đua tài chọi sức, chẳng là vì cái danh thực mà cạnh tranh đấy ư? Những bậc phú hào bên các nước Âu Mỹ làm nên cho dân được thịnh nước được giàu, chẳng là vì một cái lợi to mà cạnh tranh đấy ư?

    Nay hỏi đến cách cạnh tranh của người mình thế nào?

      Đi học thì cạnh tranh nhau nhau cầu được học bổng nhiều, mà trí thức rộng hẹp phẩm hạnh thấp cao lại không hề cạnh tranh đến.

     Làm quan thì cạnh tranh nhau cầu cho được tiền nhiều chức lớn, mà đạo đức tốt xấu, chính tích (1) hay hèn lại không hề cạnh tranh đến.

      Ở trong làng thì cạnh tranh nhau chỗ ăn chỗ ngồi, ngôi trên ngôi dưới, ngoài cái đó không hề so sánh hơn thua, ai thiện ai ác, ai hiền ai ngu (2).

      Ra ngoài đường thì cạnh tranh nhau kẻ khó người giàu, manh quần tấm áo, ngoài cái đó không hề phân biệt ông hay là thằng, bà hay là con nữa.

       Làm ruộng thì cạnh tranh nhau tấc ruộng thước vườn, mẩu bờ tí nước, mà đến những đồng bãi mênh mông, kể hàng ngàn hàng muôn mẫu thì có ai nhìn.

      Buôn bán thì cạnh tranh nhau luồn lỏi mua cho được, mánh khóe bán cho trôi, mà đến những đại tôn giao dịch (3) kể trăm thứ ngàn thứ hàng thì có ai biết.

      Làm thợ thì cạnh tranh nhau bán rẻ phá giá làm điêu (4), đỡ công mà chưa từng có được một cái đoàn thể đồng nghiệp cho hẳn hoi, để khoáng trương (5) lợi ích.

       Ấy sự cạnh tranh của người mình toàn có một cái mục đích nhỏ nhen hèn hạ như thế cả. Thế mà cạnh tranh hăng hái dữ tợn cũng chẳng khác gì người các nước họ cạnh tranh vì cái danh thực, cái lợi to.

(1) việc làm của các quan chức trong khi thi hành công vụ, kẻ hay người dở.

(2) hiền ở đây có nghĩa người khôn ngoan có đức hạnh chứ không phải là hiền lành, dễ dãi; và ngu có nghĩa ngược lại

(3) nguyên nghĩa đại tôn là dòng họ lớn, đây chỉ những người có vai vế và nổi tiếng trong nghề.

(4) gian dối, man trá.

(5) tương tự như khuếch trương.

 Dương Bá Trạc

 Tiếng gọi đàn, 1925

Vừa không thiết chuyện gì, vừa xét nét nhỏ nhặt

     Người nước ta, đối đãi với nhau một cách nghiêm khắc, trách bị nhau những chuyện nhỏ nhặt. Ngoài sự hư danh, mối tiểu lợi, nhất thiết hoài nghi cả, không thiết chuyện gì; phàm những sự nghiệp lớn lao, những chủ nghĩa cao thượng cho là viển vông, không biết đem lòng ham chuộng, không biết giốc chí theo đuổi.

  Tật thứ nhất của dân mình là hay xét nét. Bới lông tìm vết, người nọ dùng trí khôn để dò xét người kia. Xã hội như cái sa - lông, đông khách ngồi, nhưng cứ rụt rè mà nhìn nhau, ngoài những lời thăm hỏi vẩn vơ những câu hàn huyên vô vị, không gây nên được câu chuyện đượm đà hứng thú.

 Phạm Quỳnh

 Hoàn cảnh, Nam phong, 1924

Lợi dụng đạo nghĩa kiếm lợi  

   Theo tâm lý người mình thì ai ai cũng hiểu rằng lợi là đáng khinh mà nghĩa là đáng trọng. Nhưng xem chừng như ít người đem cái luật ấy ghép vào cho mình, mà lại đem ghép cho người khác ở chung quanh mình.

     Suy cái bụng họ ra, ý chừng họ muốn ai ai cũng “uống nước trong làm việc” thì họ mới ưng; ai ai cũng “ăn cơm nhà mà đi đánh giặc” thì họ mới cho là quân tử.

    Các ông nhà buôn tinh ranh cũng chực lợi dụng cái đạo lý ấy (tâm lý “trọng nghĩa khinh tài” --- VTN chú) để lấy lợi.

    Các ông ấy đưa ra những hàng xấu ra mà hô lên rằng: "Của nội hóa đây. Các ngài phải có nghĩa vụ mua hàng nội hóa hầu để khuyến khích công nghệ nước nhà".

    Rồi họ thừa dịp đó bán mắc muốn gấp hai hàng ngoại hóa.

 Phan Khôi

Cái ảnh hưởng của Khổng giáo ở nước ta, Thần chung, 1929

Danh dự bị hiểu sai lạc và mang ra mua bán

     Xã hội ta xưa nay coi mọi người ai cũng như ai, bé thuộc quyền bố mẹ, lớn thuộc quyền vua quan; từ thuở nhỏ đến tuổi già, xã hội đã chỉ sẵn cái đường lối nhất định cho mà theo, theo được đúng thời xã hội đãi cho phẩm vị cho lợi quyền, và coi đó là danh dự. Thuận theo xã hội ắt sẽ có danh giá. Được xã hội khen thời lương tâm có chê cũng vẫn là có danh dự. Nhưng mà những cái ấy người ta có thể mua được cả. Danh dự đã là một thứ có thể bán buôn thời giá trị không đáng bao nhiêu nữa.

 Phạm Quỳnh

 Danh dự luận, Nam phong, 1919

Trông nhau để… yên tâm trục  lợi

    Xứ ta lâu nay việc giáo dục rất bơ thờ (1). Những trường học dạy cho biết ba cái chữ  không đủ gọi là giáo dục được. Vì cái cớ không có giáo dục đứng đắn đó mà người ta không biết trọng danh dự, không biết chuộng khí tiết, không biết giữ nhân cách mình cho cao; đã vậy thì cái lòng ham danh lợi nổi lên mà cai trị cả con người chúng ta, tùy nó xui giục đi đâu mình đi đó, ấy là sự mà chúng ta không thể chối được. Coi kia rất đỗi người (2) học thức lão thành (3) mà còn không khỏi bị nhử cái mối tài lợi, phương chi là kẻ khác!

   Trong xã hội hay có thói ngó mặt nhau. Một người làm việc xấu, nhiều người khác  thấy mà phân bì: sức như ông ấy đó mà còn làm bậy, huống chi mình – rồi thì tập nhau mà làm quen chẳng ai lấy làm chướng tai gai mắt hết.

    Nghe những người đứng lên  nói vầy nói khác chế báng một ông nào đó, ta tự hỏi nếu đem thay người nói vào cái địa vị ông ấy thì sao? Không dám vội tin rằng người thế cho ông ấy sẽ hơn được, vì người ấy vẫn thở chung một cái không khí với đám quần chúng này.

    Chúng ta trách  một người vì mấy trăm đồng bạc mà bán mình, song có ai chắc đến lượt mình không bán. Sự dễ thấy nhất là trong quần chúng An Nam luôn luôn có kẻ bán cái ý kiến của mình, bán cái quyền lợi của mình.

(1) thiếu khí sắc thiếu sức sống
(2) lắm người 
(3) đã tới trình độ thành thục

Phan Khôi

Trung lập,  Sài Gòn, 1930

 

Cách sống của kẻ cùng đường

   Xã hội Việt Nam ngày nay đứng giữa những tấn kịch, tâm lý phần đông chừng đã mất hẳn thú sinh nhân (1), trong óc lại nẩy ra cái quái tượng, nhường bước cho ma dẫn lối quỷ đưa đường, mà chính mình không rõ là người gì, sẽ làm việc gì, nay không biết mai.

    Trừ những người có học thức, thì hạng tuổi trẻ thất học, cùng bọn đã nghèo lại dốt không đường tự cứu và tự ủy (2), thói thời không chừa sự bi thảm xấu xa gì mà không dám làm, nào cha con chú bác giết nhau, nào vợ chồng thù ghét nhau. Mà nguy hiểm nhất là những đám lừa đảo trộm cướp dùng thứ thủ đoạn mới, làm cho dân lương thiện không có chút tự vệ.

(1) niềm vui sống

(2) tự lo liệu

Huỳnh Thúc Kháng

                 Cái hiểm tượng loạn óc, Tiếng dân 1939

Mưu danh bằng cách hạ nhục kẻ  khác

    Lắm kẻ, chỉ vì hám cái phù danh, đang tâm lê gót giày lên trên tình bạn hữu, hạ chân lý xuống tận bùn đen. Tưởng mình như thánh như thần, ngoài ra, nhất là những địch thủ, toàn là đàn chim chưa vỡ bọng cả.

    Chưa đọc hết, có khi không thèm xem qua bài văn của người khác, họ đã dài mồm chê bai.

    Chưa mở lấy một trang sách, chưa rờ đến một tờ báo của bạn đồng nghiệp, họ đã yên trí là viết không thành câu, hạ ngay những lời mạt sát thậm tệ.

    Trong khi  trò chuyện, chỉ hết sức khoe khoang về mình; còn những  người khác  dù đã lập được biết bao chiến công trên trận bút trường văn, cũng chỉ  đáng một con số không, theo ý họ. 

                                                                            Hoa Bằng

Vài cái liệt điểm của một số nhà văn ta, Tri tân, 1942

Chỉ biết lo  thân  

     Công tâm (1) là một thứ khó tìm thấy ở mọi người. Nghĩ cho cùng không nên trách dân quê là thiếu công tâm, vì họ phải sống trong một đời thiếu yên ổn về mọi phương diện bắt buộc họ phải nghĩ đến mình trước đã. Vả chăng trước mắt họ nào có ai treo một tấm gương sáng về việc nghĩ đến cái chung?!

(1) ngày nay có nghĩa ngay thẳng không thiên vị, nhưng trước đây  hiểu là  sự lo lắng cho công việc chung

Vũ Văn Hiền

Mấy nhận xét nhỏ về dân quê Bắc kỳ, Thanh Nghị, 1944

Đức hạnh

Con gái! Hãy tìm cho con một người đàn ông trung thực làm chồng, và hãy giúp anh ta mãi trung thực. Anh ta giàu hay không không quan trọng, miễn là anh ta độc lập. Hãy coi trọng niềm kiêu hãnh và sự đức hạnh của anh ta hơn bất cứ điều gì khác. Đừng nghĩ về bất cứ sự ưu việt nào ngoài sự ưu việt của linh hồn, và bất cứ sự giàu có có nào ngoài sự giàu có của con tim. Một người trung thực, biết xét đoán và nhân đức, vượt lên trên những điều nhỏ mọn của thói hão huyền và sự ngông cuồng của trí tưởng tượng, coi trọng việc làm điều tốt đẹp hơn sự giàu sang, trở nên hữu ích hơn là khoe mẽ, sống đơn giản khiêm tốn trong khả năng của mình và không mắc nợ nần, đó là người đáng kính nhất trong xã hội. Hãy làm cho anh ta và tất cả những gì về anh ta trở nên hạnh phúc nhất.

Daughter! Get you an honest man for a husband, and keep him honest. No matter whether he is rich, provided he be independent. Regard the honor and moral character of the man more than all other circumstances. Think of no other greatness but that of the soul, no other riches but those of the heart. An honest, sensible, humane man, above all the littleness of vanity and extravagances of imagination, laboring to do good rather than be rich, to be useful rather than make a show, living in modest simplicity clearly within his means and free from debts and obligations, is really the most respectable man in society, makes himself and all about him most happy.

John Adams

Còn ta với nồng nàn

Gom thơ thả vội trong chiều
Ai ngờ thơ cũng như diều đứt dây
Bay vào làm bạn với mây
Ngày đêm thơ thẩn đó đây phiêu bồng

Gom nhớ và những mặn nồng
Thả vào đêm vắng bềnh bồng giấc mơ
Vẫn là em, vẫn là thơ
Vẫn là tôi với lơ ngơ cuộc tình

Gom bóng và gom cả hình
Thả vào ngày hạ chuyện mình với ta
Gió mưa rồi cũng đi xa
Chỉ còn nắng hạ với ta nồng nàn...

Trí tuệ bậc thầy

Trong hồi ký của mình, Nguyễn Hiến Lê đã viết “Tự bạch” những quan điểm của mình về nhân sinh. Xin trích vài đoạn:

    Chúng ta làm điều phải vì tin nó là điều phải chứ không phải vì ý muốn của Thượng đế hay một vị thần linh nào, cũng không phải vì mong chết rồi được lên Niết bàn hay Thiên đàng.

    Đạo nào cũng phải hợp tình, hợp lý (bất viễn nhân) thì mới gọi là đạo được. Tôi không tin rằng hết thảy loài người chỉ thấy đời toàn là khổ thôi; cũng không tin rằng hết thảy loài người thích sống tập thể, không có của riêng.
   
    Ghi được một vẻ đẹp của thiên nhiên, của tâm hồn, tả được một nỗi khổ của con người khiến cho đời sau cảm động, bấy nhiêu cũng đủ mang danh nghệ sĩ rồi.

    Văn thơ phải tự nhiên, cảm động, có tư tưởng thì mới hay. Ở Trung Hoa, thơ Lý Bạch, văn Tô Đông Pha hay nhất. Ở nước ta, thơ Nguyễn Du tự nhiên, bình dị mà bài nào cũng có giọng buồn man mác.

    Khi nghèo thì phải tận lực chiến đấu với cảnh nghèo vì phải đủ ăn mới giữ được sự độc lập và tư cách của mình. Nhưng khi đã đủ ăn rồi thì đừng nên làm giàu, phải để thì giờ làm những việc hữu ích mà không vì danh và lợi. Giá trị của ta ở chỗ làm được nhiều việc như vậy hay không.

    Chỉ nên hưởng cái phần xứng đáng với tài đức của mình thôi. Nếu tài đức tầm thường mà được phú quý hoặc được nhiều người ngưỡng mộ thì sẽ mang họa vào thân.

    Hôn nhân bao giờ cũng là một sự may rủi. Dù sáng suốt và chịu tốn công thì cũng không chắc gì kiếm được người hợp ý mình; phải chung sống năm ba năm mới rõ được tính tình của nhau. Từ xưa tới nay tôi thấy cuộc hôn nhân của ông bà Curie là đẹp nhất, thành công nhất cho cả cá nhân ông bà lẫn xã hội. Hiện nay ở Mỹ có phong trào kết hôn thử, tôi cho rằng chưa chắc đã có lợi cho cá nhân mà có thể gây nhiều xáo trộn cho xã hội.

    Có những hoa hữu sắc vô hương mà ai cũng quý như hoa hải đường, hoa đào; nhưng đàn bà nếu chỉ có sắc đẹp thôi, mà không được một nét gì thì là hạng rất tầm thường. Chơi hoa tôi thích nhất loại cây cao; có bóng mát, dễ trồng và có hương quanh năm như ngọc lan, hoàng lan. Ở đâu tôi cũng trồng hai loại đó.

    Rất ít khi con người rút được kinh nghiệm của người trước. Ai cũng phải tự rút kinh nghiệm của mình rồi mới khôn, vì vậy mà thường vấp té. Nhưng phải như vậy thì loài người mới tiến được.

    Cơ hồ không thay đổi được bản tính con người: người nóng nảy thì tới già vẫn nóng nảy, người nhu nhược thì tới già vẫn nhu nhược. Nhưng giáo dục vẫn có ích. Không nên cho trẻ sung sướng quá. Phải tập cho chúng có quy củ, kỷ luật, biết tự chủ và hiểu rằng ở đời có những việc mình không thích làm nhưng vẫn phải làm; và làm thì phải làm ngay, làm đàng hoàng, làm cho xong.

    Thay đổi bản tính con người như Mặc Tử, như Karl Marx muốn là chuyện không dễ một sớm một chiều. Thế giới còn những nước nhược tiểu nhiều tài nguyên thì còn bọn thực dân họ chỉ thay đổi chính sách thôi. Thực dân nào cũng vậy. Khi họ khai thác hết trên mặt đất, trong lòng đất thì họ sẽ khai thác biển, đáy biển. Họ còn sống lâu. Tuy nhiên cũng phải nhận rằng sự bóc lột trong một nước tân tiến thời nay đã giảm nhiều, thì sau này sự bóc lột các dân tộc nhược tiểu cũng sẽ giảm đi lần lần.

    Xã hội bao giờ cũng có người tốt và kẻ xấu. Như Kinh Dịch nói, lúc thì âm (xấu) thắng, lúc thì dương (tốt) thắng; mà việc đời sau khi giải quyết xong việc này thì lại sinh ra việc khác liền; sau quẻ Ký tế (đã xong) tiếp ngay quẻ Vị tế (chưa xong). Mình cứ làm hết sức mình thôi, còn thì để lại cho các thế hệ sau.

    Hồi trẻ, quan niệm của tôi về hạnh phúc là được tự do, độc lập, làm một công việc hữu ích mà mình thích, gia đình êm ấm, con cái học được, phong lưu một chút chứ đừng giàu quá. Nhưng hồi năm mươi tuổi tôi thấy bấy nhiêu chưa đủ, cần thêm điều kiện này nữa: sống trong một xã hội lành mạnh, ổn định và tương đối thịnh vượng.